Helend lezen

Op maandag 8 februari gaan de basisscholen weer open. Er zal in de media, de politiek en in de scholen zelf aandacht zijn voor de achterstanden die leerlingen in hun ontwikkeling zouden hebben opgelopen. Er zijn diverse instanties die op basis van breed onderzoek klip en klaar laten zien dat veel leerlingen door het afstandsonderwijs minder kennen en kunnen dan zou mogen worden verwacht. Het onderwijs zou het onderwijs niet zijn als hierover door diverse partijen zeer verschillend wordt gedacht. De discussie over dit onderwerp laait in de media fel op en de vraag is of de leerling in de klas ermee is geholpen als vooral mensen die het onderwijs zelf niet hoeven te geven elkaar hierover in de haren vliegen.

In dit blogbericht blijf ik buiten die discussie en de mogelijke oplossingen voor dit probleem. Ik wil liever kijken naar het welbevinden van de leerlingen die straks weer in de bankjes zitten en door de gangen van de school struinen. Ook op dat gebied wordt de alarmklok geluid en als ik kijk naar mijn klas en luister naar de verhalen die de leerlingen mij vertellen, denk ik dat de zorgen over de sociaal-emotionele ontwikkeling van de leerlingen terecht zijn.

We weten als leraren dat het welbevinden van onze leerlingen belangrijk is. Nederlandse kinderen mogen dan tot de gelukkigste kinderen ter wereld behoren, dit laat onverlet dat we altijd oog hebben en houden voor hoe het met ze gaat. En dat is nu, na de tweede thuisperiode, een vrij actuele kwestie. De vraag zal voor veel scholen, teams en leraren zijn hoe dit nu aan te pakken. Ik wil daartoe een eenvoudig en naar ik uit literatuur meen te mogen opmaken effectief instrument aandragen.

Voordat ik zal vertellen wat ik bedoel, wil ik even kort de context van mijn school schetsen. In het onderwijs dat wij bieden spelen boeken, verhalen, teksten en gedichten een belangrijke rol. We gebruiken ze voor kennisopbouw, zetten ze in voor het voortgezet technisch lezen (dat we vanaf groep 4 zelf maken) en gebruiken ze in veel lessen vanaf de Voorschool tot en met groep 8. Daarnaast vinden we leesplezier van groot belang. We weten als team ook dat we leven in een geletterde wereld en vinden het derhalve belangrijk om onze leerlingen goed voor te bereiden op die geletterde samenleving. Literatuur is er eerst en vooral om van te genieten. Wat is er fijner dan een spannend verhaal, een meeslepend voorleesboek of een ontroerend gedicht? En wat is er fijner dan een leraar die hiervan zelf geniet en zijn leerlingen hiervan deelgenoot maakt? Op de schouder van de leraar zit menigmaal de Griffioen uit Alice in Wonderland die, terwijl de leraar naar het rooster kijkt, zacht fluistert: ‘Nee, nee, eerst de avonturen.’

Binnen ons literatuuronderwijs voeren wij met leerlingen literaire gesprekken. Gertrud Cornelissen is gepromoveerd op onderzoek naar literaire gesprekken en zij heeft laten zien dat het praten over verhalen en boeken een prachtige en effectieve manier is om aan literaire competenties, leesplezier en leesbegrip te werken. In een ingezonden brief in NRC Handelsblad in het najaar van 2020, zei ze er het volgende over:

Toen ik in het radioprogramma De Taalstaat sprak over het samen lezen en praten over boeken, stuurde mijn vriend Onno mij een berichtje. Hij is psycholoog en wees me er op, dat in de hulpverlening het samen lezen van teksten en hierover praten een erkende therapie is. Hij gaf me als leestip het boek Samen Lezen van Jan Raes.

Welnu, Raes laat in zijn boek zien dat het samen lezen en spreken over teksten een helende, genezende werking kan hebben. De aanpak is eenvoudig. Er wordt een tekst voorgelezen. De deelnemers aan het gesprek lezen mee. Na enige tijd wordt er gestopt en worden er vragen gesteld. Dit zijn algemene vragen, als:

  • Wat is jullie bijgebleven uit dit fragment?
  • Wat doet dit fragment met jullie?
  • Is dit personage/deze situatie herkenbaar voor jullie?

Er wordt vervolgens in kleine groepjes over deze vragen gesproken. Na enige tijd rondt de gespreksleider af en leest weer verder. Bij deze gesprekken staan niet de persoonlijke problemen van de deelnemers centraal. Die zijn niet de insteek van de gesprekken. Het gaat er om dat mensen met elkaar in gesprek komen en dan, zoals Raes het noemt, hun mentaal-emotionele ruimte vergroten. Vanuit onderzoek, gekoppeld aan zijn praktijkervaring, komt Raes tot de observatie dat deze gesprekken een wereld openen voor de lezer en kunnen zorgen voor een blijvende en positieve verandering in hun denken en doen.

Over het boek valt veel te zeggen, maar dat valt buiten het kader van dit blogbericht. Het is een fijn boek om te lezen waarin Raes laat zien hoe een ogenschijnlijk eenvoudige handeling als het samen lezen zo’n grote invloed kan hebben op het welbevinden van de deelnemers. Je begrijpt dat ik het boek, in navolging van mijn vriend, ook tip.

Terug naar school en de aanstaande heropening. Ik denk dat die eenvoudige handeling van het samen lezen van teksten en hierover in gesprek gaan een prachtig middel is om na de lockdown aandacht te besteden aan het welbevinden van de leerlingen. Mijn pleidooi is om het samen lezen en samen praten over teksten op te nemen in het lesprogramma. Dagelijks. Raes laat zien – en dit weet een leraar die veel leest met zijn leerlingen – dat je niet speciaal op zoek hoeft naar teksten die inspelen op gevoelens en emoties van leerlingen. Schrijvers zijn tovenaars op papier, die met enkele woorden een hele wereld kunnen oproepen waar kinderen graag binnentreden. Als ze binnen zijn, dan komen de beelden, de gedachten en de woorden haast vanzelf. Er zijn met andere woorden, oneindig veel boeken, verhalen en teksten die je kunt gebruiken.

De leraar heeft dus een tekst, kopieert deze, deelt deze aan de leerlingen uit en terwijl hij voorleest, lezen de leerlingen mee. Zo af en toe stopt hij en stelt hij enkele vragen. Met die vragen nodigt hij leerlingen uit om met elkaar in gesprek te gaan, om elkaar te zien, naar elkaar te luisteren en te ervaren dat je over een tekstpassage andere ideeën en gedachten kunt hebben. Raes houdt in dit verband een betoog over spiegelneuronen. Prachtig, maar wij weten als leraren dat in de ontmoeting, in het luisteren naar elkaar en het contact maken met elkaar een groot verschil zit met de virtuele realiteit van de afgelopen weken. Laten we het niet te ingewikkeld maken, is mijn voorstel.

Het fijne aan voorlezen is dat het veel trager gaat dan stillezen. Het scheelt een factor zes en dat is nogal een verschil. Deze week sprak ik met mijn collega Ingrid over het verschil in de kwaliteit van een literair gesprek als leerlingen zelf een hoofdstuk hadden gelezen, of dat zij het kalm en rustig voorlas en bij sommige passages in de tekst (het ging om het boek Haaieneiland van Ruggenberg) even stopte en leerlingen de tijd gaf deze te verwerken. In de haast van de lesdag en de druk die leraren voelen om veel te doen en de kinderen veel te laten doen, is deze activiteit een baken van rust. Een activiteit die ook nog eens bevorderend is voor het welbevinden van de leerlingen.

Na afloop, zo stelt Raes voor, krijgen de deelnemers de tekst mee naar huis, zodat ze deze thuis nogmaals kunnen lezen en tijdens het herlezen weer terug kunnen denken aan het gesprek, of een andere invalshoek ontdekken en andere beelden voor zich zien.

Nu ik er over denk, vind ik eigenlijk dat maandag alle leerlingen een dik boek zouden moeten krijgen met prachtige verhalen erin. Verhalen die de leraar voorleest. Verhalen die de leerlingen meelezen en waarover ze samen praten. Verhalen die ze na afloop mogen houden en mee naar huis mogen nemen. Mocht ik zo’n boek samenstellen, dan zou in mijn boek zeker een hoofdstuk uit En toen kwam Sam van Edward van de Vendel zitten. En een hoofdstuk uit Lucas in de sneeuw van Koos Meinderts. En altijd, ja altijd, zou het eerste hoofdstuk uit De reis van Yarim van Hans Hagen in dat boek zitten. Dat hoofdstuk is het eerste verhaal dat ik volgende week met mijn leerlingen ga lezen en waarover ik met ze ga praten. Met welk verhaal begin jij?

Ik stel voor dat we vanaf maandag in rust en kalmte lezen, praten en herlezen. Dat we dus helend lezen in bijzondere tijden. Het zal de leerlingen goed doen.

Advertentie

Eén gedachte over “Helend lezen”

Reacties zijn gesloten.