De pest & lezen

De wereld verandert razendsnel, zo lijken we te denken. We zien in de actualiteit nauwelijks de herhaling en zien zelden de patronen. Wie over de pest en de Spaanse griep leest zal het heden zien als een weerspiegeling van het verleden.

Tussen 1616 en 1668 brak in Amsterdam twintig keer de pest uit. Het was een endemische ziekte, die met regelmaat de kop op stak en de nodige slachtoffers maakte. In 1664, de voorlaatste keer dat de stad werd getroffen, stierven er volgens de officiële cijfers 23.475 mensen. Dat was, als je de historici mag geloven, ongeveer 10% van de gehele bevolking. Dat was tijdens vijf eerdere uitbraken die eeuw overigens ook al zo geweest. Aan de pest kon men weinig doen, behalve het isoleren van de patiënten. Verder werden bijeenkomsten die veel mensen trokken, zoals kermissen, verboden. Schepen die de Amsterdamse haven aandeden moesten in quarantaine. Wegblijven was de boodschap die daarmee werd afgegeven. Het kwam omgekeerd ook voor dat Amsterdam en haar producten in de ban werden gedaan. Dat was voor een handelsstad als Amsterdam een weinig plezierige ontwikkeling, maar het hielp wel om de verspreiding van de ziekte tegen te gaan.

Veel verandert; veel blijft hetzelfde.

In 1918, tijdens de uitbraak van de Spaanse griep, namen landen diverse maatregelen om de verspreiding van het griepvirus tegen te gaan. Scholen, schouwburgen en gebedshuizen werden gesloten. Massabijeenkomsten werden verboden. Patiënten werden geïsoleerd in ziekenhuizen. In havens en op treinstations werden quarantainemaatregelen van kracht.

In een historisch werk over de Spaanse griep (Spinney, 2018) wordt in het slothoofdstuk beschreven wat, gezien de lessen van 1918, de reactie op een nieuwe pandemie zou zijn: ‘Bij een toekomstige grieppandemie zullen autoriteiten allerlei maatregelen treffen, van quarantaine, via sluiting van scholen, tot een verbod op massale bijeenkomsten.’ Spinney voegde er het volgende aan toe: ‘Die zullen in ons aller voordeel zijn, maar hoe kunnen we er zeker van zijn dat ook iedereen eraan meewerkt?’

Quarantaine – afgezonderd zijn. Oorspronkelijk – het zit in het woord opgesloten – was dit een periode van veertig dagen. Maar we kunnen ons niet afzonderen, wij weten niet hoe alleen te zijn. In 2000 zei cultuurcriticus George Steiner met een vooruitziende blik het volgende:

Uiteindelijk zullen we onze mond branden. Ons staat niet direct een oorlog maar waarschijnlijk een economische catastrofe te wachten. En degenen die dit zullen overleven, zijn degenen die begrijpen wat het belang is van de afzondering. Het alleen kunnen zijn, is de beste bescherming voor iemands persoon en integriteit. Alleen de mensen die niet bang zijn voor eenzaamheid, kunnen in alle rust lezen en naar serieuze muziek luisteren. In Amerika is de angst voor het alleen zijn zo groot dat men niet eens meer in een lift kan staan zonder dat er muziek wordt gedraaid. Meer dan tachtig procent van de jongeren in de Verenigde Staten kan geen boek lezen zonder dat er muziek aanstaat. Maar hoe kun je goede literatuur lezen met de helft van je aandacht gericht op iets anders?

thumbnail_Image-2
Letter en Geest (Trouw, 25 april 2020)

Tijdens de uitbraak van de Spaanse griep buitelden de verhalen over elkaar heen en werden bij elke keer dat ze werden gedeeld of doorverteld grootser en meeslepender. De Spaanse griep sloeg snel toe, zo ging het verhaal. Zelfs zo snel, dat een keeper die naar de bal dook tijdens de duikvlucht overleed. En wat te denken van schrijver Anthony Burgess (1985, A Clockwork Orange)? Hij lag, aldus zijn vader, in zijn wieg te grinniken terwijl zijn moeder en zus dood op de grond lagen. Nescio werd in het ziekenhuis opgenomen, maar overleefde. Een Canadees meisje overleefde door met kerstkaarsen sneeuw te smelten en het smeltwater te drinken; de lijken van haar gestorven familieleden, vier in getal, werden ondertussen aangevreten door hongerige husky’s.

Maar het kan straffer.

Heirman (2018) beschrijft hoe tijdens de pestuitbraken in de 14e eeuw het volk geloofde ‘dat de epidemie bewust door boosdoeners verspreid werd, zodat het erop aankwam de boosdoeners te vinden en te straffen.’

csm_202211_Zendmasten_AlmereHaven_regio2_ed340d3c8e
Opsporing Verzocht

 

De pest heeft lang en veel huisgehouden. Op weg naar de donkere zevende eeuw sloop de ziekte al rond in Europa. Het deed legers verzwakken en rijken ineenstorten. In deze tijd ging zelfs technische kennis verloren door sterfte van vaklui. Hoe een steenhouwer zijn werk moest doen bijvoorbeeld. Of hoe je glas moest maken. Handelsroutes raakten overwoekerd. Maar de verhalen bleven; de verhalen overleefden.

Verhalen over boosdoeners. Vind ze en straf ze.

Urbanus II, de paus die opriep tot de eerste kruistocht, noemde Joden in zijn toespraak om zijn gelovigen in de benen te krijgen ‘vuige slaven van de duivel.’ Dat ze tijdens de pestuitbraken de schuld kregen toegeschoven zal geen verbazing wekken. Die schuld is 650 jaar later nog deel van onze cultuur.

thumbnail_FullSizeRender
Volkskrant, 19 april 2020

Veel verandert, veel blijft hetzelfde.

De bekendste verhalen zijn wel die van Boccaccio, opgeschreven in dat befaamde boek De Decamerone. De vertellers van die verhalen voldeden aan het adagium cito, longe, tarde. Maar wie niet kon vertrekken naar een pek ver weg en daar lang kon verblijven, was aangewezen op het lot. Flagellanten trokken als boetedoeners door de straten. Ze ranselden zichzelf af, tot ergernis van de kerkelijke instituties. Of het geholpen heeft?

Deze crisis is de vorige niet. De Spaanse griep woekerde stevig, de pest hield eeuwen huis. De pest hielp nieuwe rijken in het zadel en deed andere verdwijnen. Wellicht verliezen we nu een luchtvaartmaatschappij. Maar oorlogen, revoluties en opstanden lijken niet op handen te zijn. Er komen wel verkiezingen aan.

Maar stel eens dat een ziekte als de pest nu de kop op zou steken en de mens voor raadselen zou stellen qua aanpak en bestrijding. Welk verhaal zou ik vertellen? Wat zou ik geloven? Zou ik los weten te staan van de verhalen die ons al eeuwen vergezellen en sterker zijn dan de ziekte die hen opwekt?

Literatuur:

Frijhoff, W & Prak, M. [redactie] (2005). Geschiedenis van Amsterdam. Zelfbewuste stadstaat 1650-1813. Amsterdam: SUN.

Heirman, M. (2018). De zwarte dood. Hoe de pest Europa veranderde. Antwerpen/Amsterdam: Houtekiet.

Kerkhoff, A.H. M. (2020). Per imperatief plakkaat. Overheid en pestbestrijding in de Republiek der Verenigde Nederlanden. Hilversum: Uitgeverij Verloren,

Morland, P. (2019). Het menselijk getij. Hoe demografie de wereld heeft vormgegeven. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij Atlas Contact.

Rooy, P. de [redactie] (2007). Geschiedenis van Amsterdam. Tweestrijd om de hoofdstad 1900-2000. Amsterdam: SUN.

Spinney, L. (2018). De Spaanse griep. Hoe de pandemie van 1918 de wereld veranderde. Amsterdam/Antwerpen: Uitgeverij De Arbeiderspers.