Close reading – uitgesmeerd

De mensentijd draait niet in een cirkel, maar snelt in een rechte lijn vooruit. Dat is de reden waarom de mens niet gelukkig kan zijn, want geluk is het verlangen naar herhaling.

(Milan Kundera)

Mensen die met plezier verdwalen in de labyrintische wereld van verhalen, zien er geen been in om een zojuist gelezen verhaal nogmaals binnen te stappen. Ik zei laatst tegen iemand dat ik minstens zoveel lees als vroeger, alleen veel minder nieuwe boeken en verhalen. Ik herlees meer dan ooit. Al vanaf mijn jeugd zijn verhalen mijn metgezellen. Sommige verhalen zijn gekomen en gegaan, terwijl andere een leven lang zijn gebleven. In de loop van een leven komen er steeds meer verhalen bij die de moeite van het herlezen waard zijn. En herlezen betekent nu eenmaal dat een hedendaagse roman of een recent dichtwerk moet blijven liggen.

Achter herlezen zit een schiftingsinstrument. Boeken die je herleest nemen in je eigen leeshiërarchie een hogere positie in dan boeken die je maar een keer leest. Ik heb niet zo’n grote boekenkast en werk daardoor noodgedwongen met dubbele rijen. Boeken die ik meerdere malen heb gelezen staan voorop. Verscholen achter hun ruggen staan boeken die ik soms maar eenmaal of half heb gelezen. Ik woon in een appartementencomplex en beneden bij de eentree staat een boekenkast voor boeken die worden weggegeven. In die kast belanden boeken waarvan ik zeker weet dat ik het vertelde verhaal wil vergeten.

Wat ik fijn vind aan herlezen is dat je een verhaal bij een twee lezing anders ervaart. De ene keer ben je niet dezelfde als de andere en andersom. Je stemming kan een flinke invloed hebben op hoe je het verhaal ervaart en levenservaring kan je blik op en de waardering voor een verhaal doen veranderen. Waar ik vroeger Wolkers met plezier las en Hermans liever terzijde legde, daar is het nu precies andersom. Dát ervaren én onderkennen vind ik prachtig.

In het onderwijs is herlezen een hedendaagse mode. Dan heb ik het niet over leerling Y., die al vanaf groep 4 alleen maar in de avonturenwereld van Brammetje Botermans rondtolt, maar over groepen van leerlingen die soms wel drie keer in korte tijd door een tekst heen gaan. Zulke exercities worden Close Reading of Verdiepend Lezen genoemd. Het is fijn en leerzaam om met leerlingen meerdere malen een tekst te lezen. In korte tijd weten ze aardig grip te krijgen op wat er in een tekst gebeurt. Ze gaan verbanden zien en komen, uiteindelijk, met een weloverwogen oordeel over de tekst. Fascinerend in dit verband is het feit dat ook relatief onervaren lezers ver in een tekst kunnen afdalen als je ze maar stap voor stap meeneemt in de gedachtenwereld van de schrijver.

Close Reading heeft wel een nadeel en dat is dat je een tekst in relatief korte tijd meerdere malen leest. Ik heb enkele verhalen tien keer of meer gelezen, maar dan wel verdeeld over een periode van dertig jaar. Neem nu Postkantoor van Charles Bukowski. Dat verhaal las ik voor het eerst toen ik 15 jaar oud was. Ik ben nu 54 en heb het onlangs weer gelezen. In de afgelopen 37 jaar heb ik het boek minstens 15 keer gelezen. The Great Gatsby lees ik eenmaal per jaar en dat geldt ook voor een aantal romans en verhalen van John Cheever. Deze boeken en verhalen vervelen me eigenlijk nooit. En omdat het geheugen feilbaar is, is herlezen veel meer dan een wandeling door een bekend landschap.

Laatst las ik met leerlingen uit groep 1 en 2 het prentenboek De jongen die altijd te laat kwam van John Burningham. Ik las met deze leerlingen acht weken lang elke week een verhaal waarin een van de hoofdpersonen leugenachtig doet en had als slot van die serie dit verhaal gekozen. De hoofdpersoon, Bastiaan Boezeman, komt in het verhaal driemaal te laat op school en driemaal komt dit door een situatie die je gerust ongeloofwaardig kunt noemen. Hij wordt achternagezeten door een krokodil, in zijn broek gebeten door een leeuw en haast weggespoeld door een reusachtige golf. Zijn leraar gelooft hem niet en geeft hem fikse straffen . Het leuke aan het verhaal is dat het aan het einde een draai krijgt. De meester overkomt iets soortgelijks als Bastiaan. En dan is het Bastiaans beurt om de geloofwaardigheid van de meester ter discussie te stellen.

thumbnail_IMG_6857

Met de leerlingen van groep 1/2 beleef je zo’n verhaal intenser dan met oudere leerlingen. Het spelen van de boze meester is op mijn lijf geschreven. Ze krompen ineen toen ik stampvoetend voorlas hoeveel strafregels de kleine Bastiaan moest schrijven. Voor veel van deze leerlingen is het verhaal geloofwaardig. Ze leven zeer mee met Bastiaan. Hoewel ze zelf nog nooit een krokodil zijn tegengekomen op weg naar school, denken ze toch echt dat die krokodil uit een put tevoorschijn komt. De leerlingen genieten van het verhaal en leven mee met Bastiaan, maar hen ontgaat de diepere lagen van het boek.

Daarom is het goed om dit boek in het verloop van de basisschool nog een aantal malen terug te laten komen. Misschien denken we als leraren wel te veel en te vaak dat prentenboeken bij de onderbouw horen en dat is jammer. In dit geval zou je kunnen zeggen dat Burningham meerdere lagen in het verhaal heeft gestopt. Wat te denken van het feit dat je aan de landschappen waar Bastiaan doorheen loopt op weg naar school, ziet dat hij de seizoenen volgt? De krokodil ontmoet hij in het voorjaar, de leeuw in de zomer en de vloedgolf overspoelt hem in het najaar. De aap grijpt de meester als we in de winterperiode zijn aanbelang. Er is, met andere woorden, een jaar voorbij en het onheil treft Bastiaan niet meer, maar de boze meester.

Zouden leerlingen in bijvoorbeeld groep 6 kunnen bedenken waar die dieren en die vloedgolf voor staan? Zij zullen toch wel begrijpen dat de kans uitermate klein is dat Bastiaan op zijn tocht naar school een leeuw tegenkomt en dat de kans dat hij zo’n ontmoeting zou overleven vrijwel nihil is? Toen ik het verhaal voor de tweede keer las, moest ik denken aan een van mijn favoriete kinderboeken, De Skeletmachine van Gunilla Boëthius. Dat is een subtiele jeugdroman waarin de hoofdpersoon Johan zowel dader als slachtoffer is van pesterijen. Zou het verhaal van Bastiaan niet over pesten gaan, bedacht ik me.

Veel prentenboeken zijn gecompliceerder van opzet dan we in eerste instantie denken. Het loont om ze te herlezen. Je kunt dat herlezen uitspreiden over meerdere jaren. Je hebt acht jaar de tijd met je leerlingen, dus haast is niet altijd geboden. Als je zo’n verhaal laat terugkomen in hun schoolloopbaan, dan kun je ook mooi zien hoe het zit met hun grip op een verhaal en de verhaalstructuur. Ik zat laatst achterin in groep 1/2 te luisteren naar een gesprek over het sprookje waarin de sluwe Anansi Tijger berijdt. De sluwheid van Anansi, die je mooi kunt vergelijken met die van Reinaert de Vos, neemt in de loop van het verhaal steeds groteskere vormen aan. Ook nu weer konden de leerlingen het verhaal goed volgen en navertellen, maar de nuance – en dat is niet zo vreemd natuurlijk – ontging ze. Die kun je in hogere groepen nog eens over het voetlicht brengen, want het is zonde om de doortraptheid van Anansi links te laten liggen.

Als de leerlingen in de loop van acht jaar kennis opdoen van verhaalstructuren en ‘trucs’ die schrijvers gebruiken, past herlezen van verhalen uit de lagere groepen heel goed. Leerlingen kunnen dan met een beetje hulp van de leraar ontdekken welke lagen er in deze verhalen zitten. Herlezen loont dus en laat leerlingen nogmaals, maar op een ander niveau, genieten van de verhalen die hen eerder hebben betoverd. Stel je eens voor dat jouw leerlingen de sluwheid van Reinaert en Anansi op waarde weten te schatten. Je kunt ze dan meenemen in de verhalen van iemand als Roald Dahl, waar de menselijke sluwheid hoogtij viert. Zo help je ze verder in de literaire wereld door eerst terug te grijpen op de bekende verhalen.

Lezen is een activiteit waar je tijd voor moet nemen. Herlezen vraagt om nog meer tijd. Maar je zult merken dat die tijd waardevol is.

Probeer het maar eens.

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s