Week 9: Ordeloosheid

Het is herfstvakantie, maar de onderwijswereld dendert door. Vandaar dit tussenblog, over de bende in scholen en klassen.

De vloek van kennis

Toen ik op de lagere school zat was gedrag geen probleem, maar op de middelbare school liepen de zaken regelmatig uit de hand. Met name bij natuurkunde gedroegen leerlingen alsof ze uit het gekkenhuis waren ontsnapt. Wangedrag was de regel en ik vormde hierop geen uitzondering. Het liep in die klas zelfs zo uit de hand dat een leerling in gevecht ging met de leraar. En won.

Dat die leraar nog lang voor de klas heeft gestaan is me altijd een raadsel geweest. De man was een didactisch onbenul en zag niet in dat de kennis die voor hem vanzelfsprekend was voor ons een onbekend universum vormde. Dit gold overigens ook voor de leraar wiskunde II. Ook die kon maar niet begrijpen dat jij iets wat voor hem vanzelfsprekend was niet begreep. Je kunt je voorstellen dat dit spanningsveld bijdroeg aan ons wanordelijke gedrag. Maar de werkelijke oorzaak voor ons liederlijk gedrag bij een vak als natuurkunde was iets anders. Dat we ons gedroegen zoals we ons gedroegen werd voor een belangrijk deel veroorzaakt door een gebrek aan professionaliteit in de school in het algemeen en van de leraar natuurkunde in het bijzonder.

Handelingsverlegen

Als ik het goed begrijp is de situatie die ik op mijn middelbare school uitzonderlijk vond in het Nederlandse (basis)onderwijs schering en inslag. Oud-inspecteur Joop Smits deed er onderzoek naar. Een landelijk dagblad vatte dit onderzoek als volgt samen:

De helft van de leerlingen op honderden Brabantse basisscholen ervaren ordeproblemen in hun klas. Op veel scholen kunnen ze niet rustig werken, treden leerkrachten niet kordaat op bij ongewenst gedrag en ontbreekt het de juffen en meesters aan natuurlijk gezag. Veel leraren onderschrijven het probleem.

Die laatste zin fascineert me: Leraren onderschrijven het probleem. Dus? Feitelijk geven leraren aan dat zij als professionals tekortschieten. Ze doen er blijkbaar onvoldoende aan om ongewenst gedrag te voorkomen. Het lijkt erop alsof ze handelingsverlegen zijn. Deze leraren geven, met andere woorden, aan dat ze niet weten hoe ze dit probleem moeten adresseren.

Dat vind ik nogal wat.

Grenzen

Veel scholen zeggen dat ze een heldere gedragsaanpak hebben. In protocollen ligt vast wat van leerlingen verwacht wordt. Maar de papieren werkelijkheid komt vaak niet overeen met de werkelijkheid in de klassen, zo laat Smits ons zien. Het begint er natuurlijk mee dat een heldere gedragsaanpak wordt doorgevoerd in de hele school. Ik blijf herhalen dat een rustige en ordelijke school geen verdienste is, maar een voorwaarde. Dat natuurkunde het vak was waar ik de laagste resultaten voor haalde, haalt je de koekoek. Als het gedragsmatig een bende is in de klas, dan lijdt het leren er onder. Ik durf te wedden dat bijlesinstituten garen spinnen bij de wanorde in scholen en klassen.

Heldere gedragsverwachtingen uitspreken en handhaven vraagt het nodige van leraren. Ik leg dit uit aan de hand van een afbeelding die ik heb overgenomen uit het boek Orde houden in het voortgezet onderwijs van René Kneyber:

Schermafbeelding 2019-10-25 om 10.27.51

In deze afbeelding zie je wat er gebeurt als de persoonlijke grenzen van de leraar voorbij de professionele grenzen liggen. Leerlingen gaan zich bewegen in de ruimte tussen de regels van de school en die van de leraar. Bij mijn begeleiding van startende leraren en van studenten gaat het regelmatig over het spanningsveld tussen wat jij als persoon acceptabel gedrag vindt en wat binnen een professionele schoolorganisatie van je gevraagd wordt. Als je ingrijpt en leerlingen tot de orde roept als ze jouw persoonlijke grenzen overschrijden, dan ben je feitelijk te laat. Leerlingen vertonen dan gedrag dat je slechts met moeite kunt corrigeren. Je moet dan, zoals ze dat in Amsterdam zeggen, flink op je poot spelen.

Op veel scholen zijn de gedragsverwachtingen voor leerlingen onduidelijk, onbekend of afwezig. En als ze er wel zijn, dan handelen leraren er onvoldoende naar. In beide situaties is er sprake van een tekort aan professionaliteit. De leerlingen lachen zich rot en bewegen zich tussen de regels door. Ik heb dat als leerling én als leraar ervaren.

Preventie

Mijn natuurkundeleraar mocht dan veel kennis hebben van de wet van behoud van energie of de gravitatiewet van Newton, als het om gedrag ging wist de arme man niet wat hij niet wist. En dat geldt, zo valt me op, voor meer leraren. Het onderwijs heeft zo zijn eigen wetten en een daarvan is de weerbarstigheid van de werkelijkheid.

Ouders ervaren het probleem van hun persoonlijke grenzen als ze een verjaarsfeestje organiseren en ze plots een huis vol hebben met kinderen die zich net zo gedragen als hun eigen zoon of dochter. Na afloop van het feestje moeten ze gezamenlijk aan de zuurstof, terwijl ze ondertussen een nieuwe bank en een nieuw kleed voor in de huiskamer bestellen. Startende leraren ervaren dit probleem als ze denken net lekker onderweg te zijn. Als ze dan niet snel inzicht krijgen in het spanningsveld tussen wat kan en wat zij toelaten, dan wordt het lastig om ze binnen boord te houden.

Dat opleidingen tot leraar weinig aandacht hebben voor gedrag en het reguleren van gedrag is iets waar ik niet veel aan kan doen. Ik weet wel dat ik als onderdeel van de schoolleiding en opleider in school invloed kan hebben op het gedrag in de klas door heel simpel voor een collega op een blaadje twee cirkels te tekenen en uit te leggen in welke vrije ruimte de leerlingen zich in de klas bewegen. Ik had gehoopt dat iemand mij dit had verteld toen ik als leraar begon. Want als het gaat om gedrag ben ik door schade en schande wijs geworden.

Ik kan die cirkels slechts tekenen omdat ik werk op een school waar heldere gedragsregels zijn waar iedereen zich aan houdt. En met iedereen worden ook de leraren bedoeld. Want stel je eens voor dat je van leerlingen verwacht dat ze de regels volgen, terwijl jij als leraar meent en denkt dat je het wel zonder kunt. Dat is niet professioneel te noemen. En het leidt, zo heb ik mogen ervaren, tot vechtpartijen tussen leerling en leraar.

 

 

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s