Howard Gardner en zijn (mogelijke) belang voor het onderwijs

9780465047680Meervoudige intelligenties

Al een aantal jaren is in het onderwijs de theorie over intelligentie van Howard Gardner populair.  Gardner stelt in deze theorie dat er niet één vorm van intelligentie is, maar dat de mens er meerdere heeft. Hij spreekt dan ook over meervoudige intelligenties. Gardner noemt er in zijn boek uit 1993 zeven: de verbale, de logische, de ruimtelijke, de muzikale, de natuurlijke, de interpersoonlijke en de intrapersoonlijke intelligentie.

Of deze intelligenties bestaan, wagen veel wetenschappers te betwijfelen. Feit is wel dat in het onderwijs een beweging is ontstaan waarbij wordt uitgezocht wat de favoriete intelligenties van de leerlingen zijn en wordt door de leraren gepoogd in de lessen en activiteiten hierbij aan te sluiten. Dit gebeurde in de VS al in de jaren ’90 van de vorige eeuw. De populariteit van meervoudige intelligenties is in Nederland na de eeuwwisseling op gang gekomen.

Gardner geeft aan zelf uitermate verrast te zijn door het feit dat het leraren en schoolleiders zijn theorie gingen gebruiken voor het inrichten van onderwijs. Hij volgde een aantal scholen in de VS en zag zaken die hem bevielen en die hem tegenstonden. Hij ging door het lint toen in Australië zijn theorie werd gekoppeld aan etniciteit. Er circuleerde een lijst met etnische groepen waarop stond welke intelligenties ze zouden bezitten en welke ze zouden missen.

Gardner over onderwijs

Dit misbruik van zijn (onbewezen) theorie leidde ertoe dat Gardner zich ging bezighouden met de vraag wat het onderwijs nu zou moeten dan wel kunnen met zijn theorie. Gardner meent dat er uit zijn theorie drie implicaties voor het onderwijs voortkomen. Dit zijn:

  • De leerling staat centraal;
  • De nadruk in de lessen ligt op het realiseren van onderwijsdoelen;
  • Belangrijke concepten moeten in lessen vanuit meerdere perspectieven benaderd worden.

Wie mij kent, weet dat ik vind dat de leerling pas centraal kan staan als de leraar haar vakmanschap ten volle kan uitoefenen. De leerling centraal is wat mij betreft nooit het uitgangspunt van het onderwijs, maar de uitkomst van een proces waarbij de leraar de ruimte krijgt om haar vakmanschap te ontwikkelen en goed onderwijs te realiseren.

Gardner ageert tegen de industriële opvatting van het onderwijs – in dit verband vindt hij in Ken Robinson een medestander – maar ook nu weer geldt dat er geenszins bewijs is dat de organisatie van het onderwijs gestoeld is op een industriële benadering en dat – hieruit voortvloeiend – leerlingen worden afgeleverd die perfect passen in de industriële samenleving. Het is een sterk frame, maar niet meer dan dat. Een frame overigens van Charles Dickens. Lees Hard Times maar eens en let dan op Gradgrind, de hardvochtige heerser over feiten en feitjes.

Eenzijdig onderwijs

Waar Gardner wat mij betreft een gevoelige snaar raakt, is het feit dat we er in het onderwijs onvoldoende voor zorgen dat leerlingen concepten, begrippen en processen daadwerkelijk weten te doorgronden. Zo schrijft hij over afgestudeerde natuurkundigen van gerenommeerde instituten als MIT en Johns Hopkins, die over bepaalde natuurkundige verschijnselen dezelfde kennis hebben als vijfjarigen. Het ging, zo las ik ergens anders, over de vraag waarom bepaalde delen op de aarde seizoenen hebben en andere niet. Welk proces verklaart dit, werd gevraagd.

Welnu, het klopt dat we in het onderwijs te veel willen (aan)leren en hierbij te weinig tijd nemen om ervoor te zorgen dat leerlingen nieuwe concepten terdege doorgronden. We haasten ons door de leerstof en missen daardoor de kans om met leerlingen dieper in de materie te duiken en om ze verbanden te laten zien. Ik geef een voorbeeld uit het literatuuronderwijs. Er wordt van jongs af aan veel (voor)gelezen op scholen. Veelal worden de teksten die hierbij worden gebruikt als losstaande entiteiten gezien. Er wordt weinig onderricht gegeven in verbanden tussen teksten en leerlingen hebben vaak geringe kennis over achterliggende patronen en motieven in verhalen. De populaire schrijver Elena Ferrante merkte dit op over literatuur: “There is no work of literature that is not the fruit of tradition.” De Napolitaanse romans van Ferrante staan in een lange traditie. Wie het eerste hoofdstuk uit De geniale vriendin leest, hoort een verre echo van de mythe van de Minotaurus. Door leerlingen niets te leren over basisverhalen en basisplots in de wereldliteratuur zullen ze deze zelf niet ontdekken. Ze zullen ook niet in de gaten hebben dat Lila en Elena zusjes zijn van Mathilda (Roald Dahl). In dat prachtige boek zit namelijk hetzelfde ‘monsterplot’ verweven.

Gardner pleit er voor om de omvang van het curriculum te beperken en onderwerpen diepgaand te behandelen. Als school en als leraar is het van belang om te monitoren of leerlingen de kennis die je overbrengt ook daadwerkelijk beheersen. Voor Gardner geldt dat dit pas het geval is als ze het de kennis in een andere situatie kunnen toepassen. Zo zou je bijvoorbeeld, als je over redenen en achtergronden van vogeltrek hebt geleerd, beredeneerd moeten kunnen uitleggen waarom er, zoals blijkt uit vogeltellingen, steeds meer ooievaars zijn die niet migreren in het najaar, maar hier blijven overwinteren. Waarom zal dit zou zijn?

Een ander punt dat Gardner naar voren brengt – en daarmee zijn we weer terug bij zijn meervoudige intelligenties – is zijn voorstel om een onderwerp vanuit meerdere gezichtspunten te behandelen. Ik noem dit voor het gemak aanvliegroutes. Hij stelt voor om de diverse intelligenties te zien als een uitgangspunt om een onderwerp in de klas uit te leggen. We maken in het onderwijs veelvuldig gebruik van tekst en beeld, maar er zijn ook andere manieren om kennis over te brengen. Zo noemt Gardner de mathematische en de esthetische aanvliegroute als voorbeelden.

Daarmee raakt Gardner aan een interessant punt. Enerzijds toont hij het onderwijs de vrij eenzijdige opbouw van de meeste lessen. Anderzijds toont Gardner ons het feit dat je elk vraagstuk, elk onderwerp vanuit verschillende gezichtspunten kunt benaderen en dat dit enorm veel ruimte en vrijheid voor vakmanschap biedt. Om even terug te keren naar de vogeltrek en de uiver: Je kunt je voorstellen dat je tijdens een les over dit onderwerp een tekst leest en naar een clip kijkt. Maar als je de migratie van de ooievaar rekenkundig benadert – de afstand tussen Amsterdam en Bamako is 6.600 km – dan zal voor leerlingen duidelijk worden dat ooievaars die enorme afstand alleen zullen overbruggen als het ze voordeel brengt.

694
Bron

En kijk eens naar dit kunstwerk, genaamd De Uiverhoeve. Dit object wordt jaarlijks bewoond door een stel ooievaars. Het is een krachtig en prachtig beeld dat je kunt gebruiken om in de klas stil te staan bij de vraag hoe de ooievaars – die als het om hun broedplek gaat vrij standvastig zijn – deze plek weer weten te vinden. Veel meer dan de suggestie van een hoeve is dit kunstwerk niet. Hoe zal het er vanuit de lucht uitzien, is het eerst wat mij te binnenschoot.

Wie op de middelbare school een beta-pakket had, weet wel hoe fijn het is om biologielessen te krijgen of bij scheikunde in de banken te zitten. Daar krijg je tijdens de lessen waarbij iets nieuws wordt aangeleerd de bovengenoemde veelzijdigheid er als vanzelfsprekend bij. Microscopen worden gebruikt; bunsenbranders ontstoken. Je weegt, je ruikt en soms proef je ook materiaal. Die veelzijdige benadering bij het aanleren van kennis vond ik altijd inspirerend én leerzaam.

Tot slot

Er is reden om met enige scepsis naar de theorie van de meervoudige intelligenties te kijken en ik weet niet of het raadzaam is om deze theorie als uitgangspunt van je onderwijs te nemen. Het is echter wel zo dat Gardners idee van de aanvliegroutes het overwegen waard is. Met name de lessen bij de zaakvakken zouden veel winnen als bij het voorbereiden van de lessen kijkt voorbij het boek, de kennisclip en het werkblad. Dat is geen nieuwe gedachte, dat weet ik. Maar het is altijd prettig om eraan herinnerd te worden dat leerlingen meerdere perspectieven nodig kunnen hebben om nieuwe lesstof wezenlijk te doorgronden.

 

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s