Met de benen op tafel

“We have become a civilization based on work—not even “productive work” but work as an end and meaning in itself.”

― David Graeber, Bullshit Jobs: A Theory

Als je in het basisonderwijs een volledige aanstelling hebt, dan heb je een werkweek van veertig uur. Een reden waarom leraren zoveel last hebben van werkdruk is de wijze waarop die veertig uren worden ingevuld. Ik merk dat bestuurders en schoolleiders menen dat een werkweek van veertig uur betekent dat je die veertig uur ook daadwerkelijk bezig moet zijn. Dat lijkt een vanzelfsprekendheid, maar is dit niet. In dit blog zal ik je uitleggen waarom een leraar na een dag lesgeven zo min mogelijk moet doen en waarom zij niet eindeloos op school moet blijven plakken. Verder laat ik je zien dat het voorbereiden van een les beter in je hoofd dan op papier kan plaatsvinden.

Stenen rapen

Dit blog begon met een citaat uit Bullshit Jobs. In dit boek vertelt David Graeber een veelzeggend verhaal over een cowboy. Het werk van zo’n cowboy op een ranch kent piekmomenten en momenten van relatieve rust. Soms moet een cowboy zich een slag in de rondte werken, om het even later rustiger aan te kunnen doen. Dat laatste sprak een ranchhouder niet bepaald aan. Op momenten dat er maar weinig te doen was, propte de eigenaar van de ranch zijn cowboys in een wagen, reed ze naar een afgelegen veld en gaf ze de opdracht daar de stenen van het land op te rapen. Die stenen werden op hopen gelegd. De cowboys die met deze klus werden opgezadeld hadden feilloos in de gaten dat dit rapen van stenen een manier was om hen bezig te houden. Dat de stenen al honderden jaren op het veld lagen en nooit een probleem hadden gevormd, of dat de steenhopen vervolgens jaren bleven liggen, maakte niets uit. De cowboys moesten werken voor hun geld.

Als leraar loop jij ook regelmatig stenen te rapen. En dat komt zo. Het beroep van leraar is er een waarbij de arbeidsproductiviteit niet toeneemt. Het is nu eenmaal niet mogelijk om de lesstof in een hoger tempo aan te bieden of les te geven aan klassen met vijftig of meer leerlingen. Alle technologische ontwikkelingen ten spijt, leerlingen iets nieuws leren vraagt nog steeds dezelfde tijd en aandacht als pakweg vijftig of honderd jaar geleden. Maar als je salaris stijgt en je arbeidsproductiviteit gelijk blijft, dat word je op de keper beschouwd duurder. Dat is in tijden waar met een economische bril op naar de werkelijkheid wordt gekeken lastig. Aan de ene kant is er met zo’n bril op weinig bereidwilligheid om de salarissen te verhogen, terwijl er anderzijds een grotere druk ontstaat om de uren die je werkt te verantwoorden. Als je veertig uur per week op de loonlijst staat, dan moet je die veertig uur ook daadwerkelijk maken. Daarom krijg je naast je lesgebonden uren zoveel andere taken in je maag gesplitst. Daarom ook zijn er op zo veel basisscholen werkgroepen waarin jij je uren zit te maken en je tijd te verdoen. Deze werkgroepen leveren meestal weinig op en houden je af van wat je in die tijd beter had kunnen doen, namelijk lummelen.

Maar weet je wat? Als je naar de gemiddelde werknemer in Nederland kijkt, dan werkt deze niet de uitbetaalde acht uur op een werkdag, maar gemiddeld dertien. De meeste werkgevers krijgen in Nederland daarmee enorme waar voor hun geld. Ze kunnen stevig klagen als werknemers om loonsverhoging vragen, maar ze zouden zich eens moeten realiseren dat de meeste werknemers zich een slag in de rondte werken voor hun werkgever en dat deels ook nog eens voor nop doen.

Dat is in het onderwijs niet anders. Leraren maken lange dagen. Die dagen moeten ze wel maken, omdat ze van hun werkgever niet de kans krijgen om na schooltijd hun benen op tafel te leggen en na te denken over de lessen van vandaag en die van morgen. Nee, de leraar rent van bijeenkomst naar bijeenkomst en hoort aldaar weinig wat ze nog niet wist en veel wat er niet toe doet. Als deze bijeenkomsten eindelijk voorbij zijn, dan is er tijd om terug- en vooruit te blikken. En als dat is gedaan, dan wacht nog het lezen en beantwoorden van allerlei e-mails. Dat er veel leraren zijn die ‘maar’ vier dagen werken in plaats van vijf, heeft hier mee te maken. Die maken in vier dagen de uren die passen bij een werkweek van ruim vijf dagen. Dat er schoolbesturen en schoolleiders zijn die durven verlangen dat leraren een deel van hun vakantie opgeven omdat er nog uren moeten worden gemaakt, is een gotspe. In dit verband zou er sprake moeten zijn van omgekeerde bewijslast. Laat jouw werkgever maar eens aantonen dat jij je uren niet maakt.

De benen op tafel

Ik schreef hierboven dat je in plaats van deel te nemen aan werkgroepen beter je tijd kunt verlummelen. Dat is voor velen, zo merk ik als ik er met hen over praat, een lastig onderwerp. Het lijkt wel alsof ze dieper dan ze zichzelf realiseren zijn besmet met het calvinistische idee dat werken ook betekent dat je daadwerkelijk iets doet. Met andere woorden, dat je het verschil kunt zien tussen iemand die werkt en iemand die het niet doet. Welnu, als jij rond half vier mijn klaslokaal inloopt en je ziet me ontspannen zitten met de benen op de tafel van mijn bureau en denkt dat ik lanterfant, dan zal ik je gelijk en ongelijk geven. Ik doe niets, maar ondertussen enorm veel. Ik zal dit uitleggen.

Je weet net zo goed als ik dat lesgeven een intensief beroep is. Als je ruim vijf uur per dag voor de klas staat, dan sta je ook daadwerkelijk die vijf uur aan. Je neemt tijdens zo’n lesdag een veelheid aan grote en kleine beslissingen. Die kunnen te maken hebben met de les zelf, het gedrag van een leerling of het antwoord op de vraag van iemand die je klas binnen loopt. Tijdens zo’n lesdag let je op alles en iedereen. Je wilt weten hoe het met je leerlingen gaat, of je ze moet dan wel kunt helpen en je kijkt tijdens het lesgeven kritisch naar je eigen handelen. Zo kun je op basis van de feedback van je leerlingen besluiten om de volgorde van de les te veranderen. Of je past de les aan omdat je onvoldoende op de hoogte was van de voorkennis van je leerlingen. Dat laatste gebeurt vaker dan je denkt. Hattie zegt over een les dan ook terecht ‘a lesson never goes as planned.’ Je bent als leraar voortdurend aan het sturen, bijsturen, aanpassen en finetunen. Dat is naast uitdagend ook vermoeiend.

De mentale kracht die lesgeven van je vraagt, moet je na een schooldag kunnen compenseren. Vandaar dat mijn benen op tafel liggen. Ik kijk dan terug naar de afgelopen dag. Ik vraag me af wat is goed gegaan, wat beter had gekund en wat dit betekent voor de komende lessen. Als je die tijd niet hebt, dan maakt het van je vak iets mechanisch. Het vakmanschap wordt uitgeschakeld en lesgeven wordt teruggebracht tot het uitvoeren van wat er in een methode of handleiding staat. Ik denk weleens dat de kwaliteit van ons onderwijs zo onder druk staat omdat leraren te weinig tijd krijgen om na te denken – alleen of gezamenlijk – over hun lessen. Een vakman streeft naar goed werk en bekijkt telkens of het werk dat zij levert aan die normen voldoet. Dat reflecteren op het geleverde werk is minstens zo belangrijk als het geleverde werk zelf. Wie dit beperkt of weghaalt uit mijn beroep, snijdt daarmee een deel van de ziel van het leraarschap aan stukken. Mijn benen op tafel tonen mijn vakmanschap. En als jij binnenkomt, dat bied ik je een stoel aan en een tafel om je benen op te vleien. Immers, samen nadenken en praten over lesgeven is krachtiger en beter dan het alleen te doen.

Minder taken, beter les

Als je in het basisonderwijs werkt, dan geef je ongeveer vijfentwintig uur per week les. Als je nu eens twee uur per dag neemt om over je lessen na te denken en de volgende lessen voor te breiden en te plannen, dan heb je nog ongeveer vijf uur per week over om andere zaken te doen (40 – 25 – 10 = 5 uur). Dat is maar weinig tijd; ongeveer een uur per dag. Als je die optimaal zou willen gebruiken, dan zou je het beste dat uur per dag kunnen gebruiken om een wandeling te maken of een rondje te fietsen. Als je afstand neemt van je werk, ontstaan vaak de beste ideeën. Als ik met collega’s spreek en ze vraag waar en wanneer ze de beste ideeën krijgen, dan is het antwoord dat dit gebeurt als ze met de hond wandelen (bij voorkeur langs het strand) of een fietstochtje maken. Werkgevers kunnen er gerust op zijn dat leraren die na schooltijd redelijk snel de school verlaten gewoon aan het werk blijven. Sterker nog, de kans is groot dat wanneer jij geen tijd kwijtraakt aan taken die weinig tot geen waarde toevoegen aan jouw onderwijs, jij betere lessen zult voorbereiden. Terwijl je rustig door de bossen peddelt en geniet van een kleine bonte specht die links van je haar snavel in de boom boort, dan zie je de volgende lessen voor je. Je bereidt ze mentaal voor. Je ziet het lesverloop aan je ogen voorbijgaan en je bedenkt, terwijl je in een gestaag tempo verder trapt, welke vragen je leerlingen zouden kunnen stellen of wat je doet wanneer leerlingen vastlopen bij een zeker onderdeel van je les. Bovendien kom je zonder stress thuis. Je werk ligt achter je en heb je fysiek achter je gelaten.

Dit mentale proces van lessen voorbereiden is misschien wel de belangrijkste tip die ik stagiaires meegeef. Het mentale aspect van je vakmanschap, het voor je zien van een les en lesverloop, is een vaardigheid die je moet proberen te ontwikkelen. Lees Piek van Anders Ericsson er maar op na.

Grote leraren, geen taken

Laten we teruggaan naar de hoeveelheid aan taken die jij als leraar krijgt toebedeeld. Neem eens twee van de grootste leraren die er in de Westerse geschiedenis zijn geweest. Denk je dat Socrates zich zou laten afleiden van zijn gedachten en onderwijzingen door een takenlijst die hem door een ander zou worden voorgehouden? Of dat Jezus van Nazareth, een bevlogen en soms ongeduldig leraar, zijn apostelen teleur zou stellen omdat hij zich moest buigen over de jaarbestelling? De koopmansgeest in het Nederlandse onderwijs zie je precies hier terug. We zijn niet bereid om zoveel in het onderwijs te investeren dat leraren zich geheel kunnen wijden aan hun belangrijkste taak. Nee, we laten ze veertig uur werken. Dat ze daarbij stenen moeten rapen doet er niet toe.

We zijn ondertussen in de situatie beland dat met de normjaartaak tot achter de komma wordt berekend hoeveel tijd je aan welk facet van je werk moet besteden. Dat is waanzin. En het antwoord op die waanzin is onderwijsminimalisme. Het gaat erom dat je weet wat ervoor zorgt dat je goed onderwijs geeft. En voor die aspecten moet je staan. Het is niet zo erg wanneer je een bestelling vergeet te plaatsen. Het is erger wanneer je leerlingen niet de lessen krijgen die ze zouden hebben gekregen als jouw hoofd fris was en je energie en tijd genoeg had om die goed voor te bereiden.

Bewaak je grenzen

Als de overheid en je werkgever niet direct bereid zijn om jouw grenzen te bewaken, dan moet je het zelf doen. Vanuit de minimalistische kijk op het vak van leraar is duidelijk dat je tijd moet zitten in zaken die ertoe doen. Dit lijken mij in eerste instantie onderwijs geven, lessen evalueren en nieuwe voorbereiden. Alle andere zaken zijn wellicht van belang, maar toch echt ondergeschikt aan je primaire taak. Het kan dus geen kwaad om dit duidelijk aan te geven.

Er is veel gemopper op leraren die voor uitzendbureaus werken en gaten dichten die zijn gevallen door het lerarentekort. Deze leraren geven les, denken na over hun lessen en bereiden nieuwe lessen voor. Daarna gaan ze naar huis. Besturen zijn bereid om veel geld aan zo’n uitzendkracht uit te geven. Zo’n leraar kost nu eenmaal een stuk meer dan jij. Als die besturen nu eens dat extra geld dat een uitzendkracht kost zouden besteden aan ondersteunend personeel, dan wordt je werkdruk lager en worden – hoogstwaarschijnlijk – je lessen beter.

 

 

6 gedachten over “Met de benen op tafel”

  1. Goed artikel. Grenzen bewaken en prioriteiten stellen is en blijft belangrijk. Niet alleen voor invallers, maar zeker ook voor docenten met een vaste aanstelling. Soms wordt er te vaak over grenzen gegaan, wat de kwaliteit niet ten goede komt. Grenzen stellen en reflecteren blijft belangrijk.

    Like

  2. Heerlijk nadenken over de lessen en uitgebreid de tijd nemen om te evalueren en voor te bereiden. Die tijd mis ik helaas of die tijd neem ik niet. Mooi streven voor na de zomervakantie.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s