De bedoeling voorbij

Staat van het Onderwijs

Stel je eens voor dat de onderwijsinspectie bij de presentatie van de staat van het onderwijs op 10 april jongstleden een persbericht voor de internationale pers had doen uitgaan. Daarin had de volgende zin zeker niet misstaan:

What is particularly striking about educational innovations is that most were considered successes long before they were actually sufficiently tried and tested.

Inspecteur-generaal van het onderwijs, Monique Vogelzang, merkte in haar speech bij de aanbieding van het rapport aan de ministers van onderwijs op dat er de laatste tijd veel vernieuwende onderwijsconcepten zijn bijgekomen, maar dat nog niet vaststaat of deze toegevoegde waarde hebben voor het leren van kinderen. Het zou, zo betoogde ze verder, het onderwijs sieren als meer zou worden uitgegaan van wat aantoonbaar werkt en dat er minder vanuit de wens iets nieuws te beginnen wordt gedacht.

Het Engelse citaat hierboven is niet afkomstig van de inspectie, maar staat op pagina 3 te lezen van een boek dat eigenlijk door iedereen in het Nederlandse onderwijs gelezen en begrepen moet worden. Het is een boek dat stap voor stap laat zien dat onderwijs dat geformuleerd wordt vanuit de behoeften van de leerlingen minder effectief is dan onderwijs dat uitgaat van helder omschreven leerdoelen. Het boek heet “The Academic Achievement Challenge. What Really Works in het Classroom?” en is geschreven door Jeanne S. Chall.

Ik stel voor dat ik je in dit blog meeneem door het boek van Chall en daarbij telkens refereer aan ontwikkelingen in het Nederlandse onderwijs. Ik kan wel beweren dat ik het opvallend vind dat twee ontwikkeling parallel lopen, namelijk de groei van vernieuwingsscholen en de stijging van het aantal laaggeletterden, maar ik heb geen onderzoek gedaan naar een verband tussen die twee ontwikkelingen. Ik denk wel dat die er is, maar ik heb het werk van anderen nodig om dit duidelijk te maken.

Ik zal in dit blog gebruik maken van een andere publicatie over vernieuwingsonderwijs. In dat boek laat de auteur drie zaken zien, namelijk dat vernieuwingsonderwijs een lange traditie heeft, uitgaat van onjuiste aannames over de ontwikkeling van leerlingen en van de uitkomst van onderwijs het beginpunt heeft gemaakt. Het betreft het boek “Getting It Wrong from the Beginning. Our Progressivist Inheritance from Herbert Spencer, John Dewey and Jean Piaget.” Schrijver van dit boek is Kieran Egan. Over beide boeken heb ik al eerder geschreven. Als u mijn blogs doorbladert komt u beide auteurs tegen.

De bedoeling en de darwinistische valkuil

En marge van het congres dat de inspectie georganiseerd had, had de Nederlandse publieke omroep een kleine studio gebouwd alwaar uitzendingen werden gemaakt over de staat van ons onderwijs. Mijn collega Eva Naaijkens ging daar in discussie met Claire Boonstra. Boonstra wil graag praten over wat ‘de bedoeling’ is van het onderwijs. Voor mensen als ik, die redelijk op de hoogte zijn van de wet op het primair onderwijs, is die vraag reeds beantwoord. Het gaat er mijns inziens om, dat wat wettelijk vastgelegd is zo goed mogelijk uit te voeren. Alleen door goed en doelgericht onderwijs te geven, voorkom je dat leerlingen laaggeletterdheid je school verlaten, om maar iets te noemen. Boonstra daarentegen wil het daar niet over hebben, maar spreekt liever over wat nu de bedoeling is van het onderwijs in het huidige tijdperk. Dat lijkt nieuw en verfrissend, maar is dit niet. Haar standpunt is een echo van John Dewey. Hij schreef dat het in het onderwijs gaat over de vraag “what anything whatever must be to be worthy of the name education.”

De vragen die Boonstra stelt hebben een dubbele functie. Enerzijds werpt ze vragen op over de inhoud van het onderwijs, waardoor ze anderzijds de legitimiteit van het huidige stelsel ter discussie stelt. Ze behoort tot de groep van onderwijsvernieuwers. Onderwijsvernieuwing heeft een lange traditie. Het gaat terug naar het midden van de 19e eeuw. Je zou zelfs kunnen beweren dat onderwijsvernieuwing rust op het denken van Jean Jacques Rousseau. Maar dit is voor later.

Een vergeten aspect van de kennisbasis van deze vernieuwers is dat het rust op een verkeerde interpretatie van het darwinisme. Dit zou je de ondertussen vergeten Herbert Spencer kunnen aanwrijven, maar zijn opvatting is door latere vernieuwers overgenomen. Het komt er op neer dat Spencer meende dat wat kenmerkend is voor de ontwikkeling van het leven op aarde ook geldt voor de ontwikkeling van de mens. Het eerste leven op aarde was eenvoudig in vergelijking met de complexere levensvormen die later zijn ontstaan. Je zou kunnen zeggen dat die ontwikkeling van eenvoudig naar complex is getransponeerd naar de ontwikkeling van een kind. Vanuit eenvoud zou het kind steeds meer complexe vaardigheden ontwikkelen. Of, zoals we dat naar het onderwijs hebben vertaald: van concreet naar abstract. Jonge kinderen leren volgens deze opvatting door te ervaren. Pas later zijn ze in staat met abstracte begrippen om te gaan. Dit is in het basisonderwijs een sterke opvatting. Veel leraren in de onderbouw van de basisschool denken dat kinderen met name leren door te spelen. In dat spel, door bijvoorbeeld het manipuleren van materialen en of door tijdens het spel te praten met jaar- en leeftijdgenoten, ligt de kern van de ontwikkeling van het jonge kind. Deze opvatting, die toch vooral een misvatting is, heeft sinds het samengaan van kleuterschool en lagere school tot basisschool een opwaartse beweging gemaakt. Tot in de bovenbouw van de basisschool is in de lesstof de opbouw van concreet naar abstract vigerend. De meeste rekenmethodes in het basisonderwijs gaan uit van deze benadering. En het door een psycholoog ontwikkelde protocol rondom de aanpak van ernstige rekenproblematiek kent precies deze op de misinterpretatie van Darwins theorie gebaseerde opvatting.

Natuurlijk leren

Leren lezen is geen natuurlijk proces. Vrijwel alle kinderen leren praten en lopen. Dit leren verloopt vrij natuurlijk. Er zijn evenwel nauwelijks kinderen te noemen die uit zichzelf leren lezen. Het voorbereiden van leerlingen in de laagste groepen op het leren lezen is een fundamentele en cruciale opgave voor een school. Dit vraagt tijd, aandacht en gerichte oefening. Als je dit proces spelenderwijs benadert en het vooral inkleurt vanuit het concrete, dan vallen er gaten in de ontwikkeling van leerlingen. En dit treft met name de meest kwetsbare leerlingen. Dat weten we ondertussen uit onderzoeken en de herhaling van deze onderzoeken.

Het is Chall die aangeeft dat bij het hanteren van de klassieke benadering, met de leraar als expert en directe instructie als methodiek, de leerlingen betere resultaten halen dan wanneer het onderwijs benaderd wordt vanuit het perspectief van de leerling centraal:

These synthesis found, in general, that classic approaches to beginning reading instruction (..) were more effective than the various innovative approaches with which they were compared (..). The classic approaches were found to result in higher achievement in both recognition and reading comprehension. They were more effective for different kinds of children and particularly for children at risk – those form low-income families, those of different cultural and ethnic backgrounds, bilingual children, and those with learning disabilities.

Hierbij is het belangrijk om op te merken dat aanhangers van het idee dat leerlingen zich ontwikkelen volgens vaste patronen over het algemeen ook menen dat die ontwikkeling een natuurlijk en een kind-eigen tempo heeft. Je moet, zo luidt hun redenering, niet forceren. Wellicht herken je hierin aspecten van Piaget, maar Egan laat in zijn boek zien dat ook dit denken oorspronkelijk bij Spencer vandaan komt.

Als we kijken naar het Nederlandse leesonderwijs, dan toont het interventieprogramma Bouw! aan dat jonge leerlingen door middel van goede instructie en doelgerichte oefening een basis leggen om succesvolle lezers te worden. Waren ze eerst nog risicolezers; door de gerichte aanpak maken ze in groep 3 een goede start en raken ze niet achterop. Als deze goede start gevolgd wordt door dagelijkse leesinstructie tot en met groep 8 is het vrijwel onmogelijk om een leerling aan het voortgezet onderwijs af te leveren die onvoldoende kan lezen. Met een benadering waarbij de leraar minder centraal staat en waarbij gerichte instructie minder gehanteerd wordt is dit maar de vraag.

De uitkomst als startpunt

Waar je als leraar nooit bij kan komen is wat er in de hoofden van de leerlingen gebeurt met de leerstof die je aanbiedt. Welke verbanden leggen ze? Hoe interpreteren ze de nieuwe kennis? Welke rol speelt hun opvoeding of levensovertuiging bij het verwerken van de nieuwe leerstof? Worden ze wellicht gehinderd door misconcepties waar je als leraar geen weet van hebt? Dit zijn zomaar enkele vragen die je als leraar bezighouden en waar je vaak het antwoord niet op weet. Leerlingen construeren hun kennis. En dit constructivisme van de leerling vindt plaats in zijn of haar hoofd. Daarbij spelen allerlei factoren een rol. Ik noemde er enkele, maar er zijn er meer.

Dit constructivisme nu is de uitkomst van het leren. Er zijn echter talloze onderwijsinitiatieven die deze uitkomst als beginpunt nemen. Dit zijn benaderingen waarbij de leerling centraal staat en waarbij gedacht wordt dat je uit moet gaan van de verschillen tussen leerlingen en rekening moet houden met de wijze waarop een leerling zou leren. Als we kijken naar wat onderzoek zegt, dan kan er geen andere conclusie getrokken worden dan dat uitgaan van de leerling (student-centered noemt Chall dit) minder resultaten oplevert dan wanneer de klassieke benadering gekozen wordt. Egan ziet de omkering van uitkomst naar startpunt als een ernstige tekortkoming in de theorie van de onderwijsvernieuwers. Hij beschouwt het, net als Chall overigens, als een ideologie, een overtuiging die niet geschraagd wordt door onderzoek.

Ik noemde Chall al als het gaat om leesonderwijs, maar ze laat in haar boek zien dat wat voor lezen geldt ook voor  rekenen, technische – en sociale vakken opgeld doet. Daarmee worden de meeste onderwerpen van het curriculum van het basisonderwijs gedekt en kan de conclusie niet anders zijn dan dat de traditionele benadering van het onderwijs, waarbij de kennis en kunde – zowel vakinhoudelijk, pedagogisch als didactisch – van de leraar het uitgangspunt zijn, de succesvolste manier is.

Het gaat om iets anders…

Maar dit wordt niet onderkend of zelfs bestreden. En dat vind ik eerlijk gezegd een lastig probleem. De kern van het probleem ligt in het feit dat het Nederlandse onderwijs met ideologie doordesemd is. Dat maakt gesprekken over wat werkt of zou kunnen werken uitermate moeizaam. Als je zegt dat het sociaal-constructivisme een ideologische benadering van het onderwijs is, dan is de reactie al snel dat jouw standpunt ook ideologisch is. Dat is niet zo. Ik blijf in mijn onderwijsopvatting ver weg van welke ideologie dan ook. Ik bouw met mijn collega’s aan een school waar we onze wettelijke taak optimaal willen vormgeven, daarbij gebruik makend van aanpakken die hun waarde en kwaliteit bewezen hebben. Daar zit geen buiging richting welke denker of filosoof dan ook bij.

Als je dit zegt, dan merken de nodige gespreksgenoten zuchtend op dat onderwijs zoveel meer is dan leren lezen, rekenen en leren over de wereld. Daarmee suggereren zij dat wij geen oog hebben voor andere zaken, wat aperte nonsens is. Verder menen ze dat – en dit wordt door velen ook hardop uitgesproken – kennis in het huidige tijdperk vluchtig is en dat het veeleer om andere zaken gaat om succesvol te worden in het latere leven.

Voor dit standpunt wordt dan verwezen naar het werk van Gert Biesta, die stelt dat het onderwijs teveel gericht is op kwalificatie. Biesta is een onderwijsfilosoof. Bij filosofen moet ik altijd denken aan Friedrich Nietzsche, die over hen zei: “Alle filosofie is niets anders dan de bekentenis van een lichaam, de autobiografie van een mens.” Maar deze autobiografie van Biesta is wel koren op de molen van de ideologische benadering van het onderwijs. Er moet oog zijn voor andere zaken, zo wordt gesteld. De vermeende eenzijdige focus op kwalificatie doet leerlingen ernstig tekort. Een vak als “levenslessen” op the School of Understanding lijkt me een voorbeeld van deze door Biesta geïnspireerde benadering van het onderwijs. Maar nogmaals, het doet de scholen met een traditionele aanpak ernstig tekort. Zij besteden ook, en met net zoveel liefde, aandacht aan andere zaken. De ideologen in het onderwijs lijken dat weleens te vergeten.

Laat ik tot besluit teruggaan naar de toespraak van Monique Vogelzang. Zij legde met haar dorre constatering dat het maar de vraag is of onderwijsvernieuwingen wel succesvol zijn de handschoen bij deze scholen. Zij worden gevraagd aan te tonen dat hun onderwijskeuze de toets der kritiek kan doorstaan. Dat lijkt me een pittige klus. Ik kan alleen maar zeggen dat onderzoek op onderzoek bewijst dat een traditionele benadering van het onderwijs de meest succesvolle is. De leraar staat hierbij centraal. Zij is geen coach, maar expert die leerlingen meeneemt in nieuwe stof en nieuwe perspectieven. Het is een benadering zonder ideologie, maar met enorm veel hart voor de leerlingen.

Wie daar aan twijfelt moet eens een tijdje achter in mijn klas gaan zitten.

[Dit blog kan worden gezien als reactie op een tweet van Henk-Jan v/d Veen (@Bosw8erHJ) die over een vorig blog van mij opmerkte: “Ik vind het vooral oordelend en vooringenomen.” Dit blog is oordelend, maar niet vooringenomen. Ik laat me in mijn werk inspireren en leiden door wat aantoonbaar werkt. Wellicht kan een lezer dit blog tweeten aan de boswachter.]

[Ik zou het, daar ik niet op social media zit, waarderen wanneer u na lezing en mogelijke instemming dit blog zou willen delen op Twitter of Linkedin.]

 

Advertenties

5 gedachten over “De bedoeling voorbij”

  1. En gedeeld op Twitter, Martin. Mooi geschreven, jammer dat er zoveel lobbyisten zoals Boonstra bij het vuur zitten en dat er weinig naar mensen zoals jij geluisterd wordt.

    Like

  2. Hierbij mijn aanvullende reactie op het blog Onderwijsgeluk en je uitleg in dit blog. Ik ben goed bekend met het onderwijs, val niet onder de categorie onderwijsvernieuwers en kan me prima vinden in de visie die je geeft in dit blog. Daarover geen discussie. Echter, mijn reactie ging vooral op de wijze waarop je in het blog Onderwijsgeluk voorbeelden gebruikt om je visie aan je lezerspubliek over te brengen. Dat was voor mij de reden om te reageren. Ik vond de inhoud oordelend en ongenuanceerd en je gebruikt voorbeelden die niet kloppen.
    Een voorbeeld: wanneer je op een schoolbord het woord ‘levens lessen’ ziet staan, concludeer je dat de school een alternatieve spelling hanteert. Waarop je deze conclusie op baseert is mij niet duidelijk. Je was niet bij de les aanwezig en kent de reden niet waarom de leerkracht dit deed. Er hadden vele redenen kunnen zijn waarom het er zo stond, alleen heb je dit niet geverifieerd. Wel gebruik je deze aanname om de werkwijze van de school te beschrijven en je visie over vernieuwingsonderwijs te delen. Ten onrechte, vind ik.

    Hetzelfde geldt bij het voorbeeld ‘ geluk’. Ook hier weer een aanname dat het doel van de school is om geluk bij kinderen centraal te stellen. De vraag is of dit de werkelijke doelstelling is. Kortom: er passeren diverse veronderstellingen, zonder onderbouwing. Daarmee zet je een vertekend en verkeerd beeld neer van je collega’s en dat vind ik niet echt chic. De School of Understanding heeft recent een zeer goede beoordeling gekregen van de onderwijsinspectie en mocht zich daarom presenteren tijdens de Staat van het onderwijs. Ze doen dus blijkbaar dus wel iets goed en ook datgene wat wettelijk is vastgelegd.

    Henk-Jan van der Veen
    bosw8erHJ

    Like

  3. Ik twijfel er niet aan, maar ik zou wel heel graag een keer bij je in de klas komen kijken. En op je school. Heel inspirerend wat jullie doen!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s