Het monster overwinnen – deel 2

David en Goliat

Plaats van handeling: het Eikendal. De strijdende partijen: het leger van koning Saul en het leger van de Filistijnen.

Twee hellingen, een dal. Een beek loopt er stil en traag doorheen. Op de oever liggen kleine, scherpe steentjes. Ze blinken in het zonlicht.

Zal het daar op die idyllische plek tot een confrontatie komen?

Het leger der Filistijnen heeft in ieder geval een troef. Het is de reus Goliat. Hij komt uit de plaats Gat, een van de vijf steden van de Filistijnse pentapolis. Volgens de Bijbel is Goliat (we volgen hier het Bijbelboek 1 Samuel) ‘6 el en een span lang.’ Dat is een kleine 3 meter. Niemand, maar dan ook niemand, durft met dit menselijke monster in het strijdperk te treden.

Zo wordt Goliat (of Goliath) in de Bijbel (1 Samuël 17) beschreven:

En hij had een koperen helm op zijn hoofd, en hij had een schubachtig pantsier aan; en het gewicht van het pantsier was vijf duizend sikkelen kopers;

En een koperen scheenharnas boven zijn voeten, en een koperen schild tussen zijn schouders;

7 En de schacht zijner spies was als een weversboom, en het lemmer zijner spies was van zeshonderd sikkelen ijzers; en de schilddrager ging voor zijn aangezicht.

8 Deze nu stond, en riep tot de slagorden van Israël, en zeide tot hen: Waarom zoudt gijlieden uittrekken, om de slagorde te stellen? Ben ik niet een Filistijn, en gijlieden knechten van Saul? Kiest een man onder u, die tot mij afkome.

9 Indien hij tegen mij strijden en mij verslaan kan, zo zullen wij ulieden tot knechten zijn; maar indien ik hem overwin en hem sla, zo zult gij ons tot knechten zijn, en ons dienen.

Tegenover het leger van koning Saul staat een monster, zoveel is duidelijk. En David, de herdersjongen die zijn drie oudere broers bezoekt, gaat dit monster te lijf. In de vertelling van Nico ter Linden zegt David over Goliat dat deze van God los is. Prachtige straattaal, die hier als functie heeft om te vertellen dat David, zelf gesteund door God, een steentje en een slinger, de goddeloze zal verslaan. En zo geschiedde.

In dit verhaal zitten alle elementen van het ‘monsterverhaal’ dat ik in mijn vorige blog beschreef: de introductie van het monster, de dreiging die er van uitgaat, de entree van de held en de steun en de hulpmiddelen die de held nodig heeft om het monster te verslaan. Kijk maar: Goliat, drie meter lang!, David, God aan zijn zijde met als hulpmiddelen een slinger en een steentje. Patsboem, dood.

Het verhaal vertellen

In dit blog neem ik je kort mee de klas in. Ik zal je laten zien hoe je op een heel eenvoudige wijze de structuur van een verhaal waarin een monster wordt verslagen kunt aanbieden. Daarvoor heb ik het verhaal van David en Goliat gebruikt. Ik heb het zowel in groep 6 als in groep 8 gelezen en besproken.

Als eerste heb ik de voorkennis van leerlingen opgehaald. Waar veel verhalen en gedichten worden gelezen, daar is altijd iets om naar te verwijzen en altijd wel iets om terug te halen. Ik vertel de leerlingen dat ik het bijbelverhaal over David en Goliat met ze ga lezen. Dit past mooi in ons thema Wereldgodsdiensten (kerndoel 38). Ik vraag ze eerst om met mij terug te gaan naar een verhaal dat we eerder hebben gelezen, namelijk dat over Perseus en Medusa. Ze vertellen elkaar en daarna aan mij de elementen van deze mythe. Ik vat samen en neem de opbouw met ze door. Ik vertel ze dat de elementen uit deze mythe kenmerkend zijn voor voor een verhaal waarin het monster wordt verslagen. Ik som op:

  • Het monster – het gevaar dat ervan uitgaat;
  • De held;
  • De steun en de hulpmiddelen;
  • De held die overwint (om daarna Atlas de das om te doen…).

Plots gaat er een lampje aan bij de leerlingen in de klas. Met deze structuur voor ogen, zien ze de structuur in andere verhalen. De naam Harry Potter valt en er wordt over zijn cape en zijn toverstokje gesproken. Ook andere verhalen passeren de revue. Ik herhaal nogmaals de kenmerken van het verhaal en lees het verhaal van David en Goliat voor. Alle leerlingen wijzen en lezen mee.

1001004005511787

Ik sta herhaaldelijk stil om de leerlingen de kans te geven om de structuur te herkennen die ik ze vooraf heb geschetst. Na de eerste lezing bespreken we het verhaal. Ik laat twee afbeeldingen zien. Als eerste de drie prachtige beelden die in het bezit zijn van het Amsterdam Museum:

amsterdam_museum_09022014_dsc0668

(Bron: Studio Koning)

Hier kun je de boomlange Goliat zien. Zo lang als een cederboom, schrijft Ter Linden. Naast de reus, de schilddrager en David. Ik heb de beelden vaak gezien en vraag me nog steeds af, gezien de enorme helm die de reus draagt, waar de steen Goliat raakte. Op zijn neusbrug?

Een tweede beeld is het schilderij van Caravaggio:

caravaggiodavidgoliathvienna

Goliat onthoofd. Gestorven door zijn eigen zwaard, dat fluks door David ter hand is genomen om de reus het leven te benemen.

Bij dit schilderij vertel ik dat Caravaggio zichzelf heeft geschilderd. Goliat is een zelfportret. Volgens kenners is het een van de laatste schilderijen die de kunstenaar heeft gemaakt. Het geeft het schilderij een extra lading. We staan even stil bij de motieven van Caravaggio om zichzelf zo te schilderen. Als ik iets over zijn leven vertel, zie ik instemmend geknik.

Veel leerlingen weten nog wat clair obscur is. We hebben binnen ons thematisch onderwijs een kunstwerk van de week en daarbij is deze techniek meermaals aan de orde gekomen. Clair obscur, een schildertechniek die later ook door Rembrandt is gebruikt, geeft dit schilderij extra lading en kracht.

Vanuit het schilderij gaan we terug naar de structuur van het verhaal. Zitten de kenmerken van een verhaal over het overwinnen van een monster in dit bijbelverhaal? Zonder moeite worden de elementen benoemd. Een volgende stap zal zijn om dit vast te leggen op de leesmuur.

De onmisbare Terlouw

We bespreken andere verhalen over monsters. Daarbij wordt ook Jan Terlouws De Koning van Katoren genoemd. Het is een boek dat op de samenleeslijst van school staat. Dit is zo’n belangrijk jeugdboek, dat ik aanraad om het in groep 6 met alle leerlingen te lezen en (wellicht) in groep 8 nogmaals. Een aantal van de kenmerkende verhalen uit de wereldliteratuur komen hier in terug. Koning van Katoren leest als een sprookje, gaat over een reis (met terugkeer) waarbij Stach groeit in zijn rol als toekomstig koning (‘In de wereld komen.’), bevat een traditioneel monsterverhaal en toont Stach als een vernuftige Odysseus in moderne tijden. Het is daarmee een boek dat je kunt gebruiken om kenmerken van andere verhalen uit de wereldliteratuur te verduidelijken. Als referentie – en daarmee als een onderdeel van (gedeelde) cultural literacy – is het onmisbaar. Het is, vanuit het perspectief van grip krijgen op verhalen, misschien wel het belangrijkste jeugdboek dat we hebben.

Willen weten

Als laatste een tip. Maak korte aantekeningen over de (kinder)boeken die je leest. Beschrijf daarbij niet zozeer de inhoud, maar wel de opbouw en structuur. Welke elementen heeft het verhaal en hoe sluit het aan bij andere verhalen die je hebt gelezen? En, tweede tip, lees boeken over boeken. Ik heb het boek van Booker al genoemd, waar mijn blogs grotendeels op zijn gebaseerd, maar ook een boek als Mimesis van Auerbach is een aanrader. Zo bouw je al snel veel kennis op over verhaalstructuren en als je die kent, dan vallen veel boeken die je al gelezen hebt op hun plaats.

9200000013331615

Lezen leidt tot verder lezen en tot willen weten hoe een verhaal in elkaar zit. Dat we daar de kennis van anderen bij gebruiken is evident. Door hun inzichten te gebruiken kunnen we zelf en ook de leerlingen nog meer genieten van prachtige verhalen. Ook hier geldt weer wat Cruijff zo mooi omschreef: Je gaat het pas zien als je het doorhebt.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s