Het monster overwinnen

In de komende periode zal ik op mijn blog een aantal stukken publiceren over leesonderwijs. Mijn doel is om inzichtelijk te maken op welke wijze je verhaalstructuren kunt aanbieden, zodat je leerlingen grip krijgen op de verhalen en boeken die ze lezen.

Daarnaast is mijn doel om jou als leraar te helpen om een rijk aanbod aan verhalen samen te stellen, zonder dat je daarbij de knellende banden van een verplichte boekenlijst voelt. In dit eerste blog bespreek ik een oerthema uit de wereldliteratuur: het monster overwinnen.

“Ik verstijfde van angst. Don Achille was de boeman uit de sprookjes; het was me ten strengste verboden hem te benaderen, tegen hem te praten, naar hem te kijken, hem te bespieden; ik moest doen alsof hij en zijn familie niet bestonden. Er leefde ten aanzien van hem, en niet alleen bij mij thuis, een angst en een haat waarvan ik de oorsprong niet kende. Mijn vader praatte op zo’n manier over hem dat ik me hem had voorgesteld als een zware man vol paarsige bulten, woest, ondanks dat ‘don’, dat bij mij een idee van kalme autoriteit opriep. Hij was een wezen dat uit ik weet niet welk materiaal bestond, ijzerglas, brandnetels, maar levend, levend met een gloeiendhete adem die uit zijn neus en mond kwam. Ik dacht dat hij iets scherps en brandends in mijn ogen zou schieten, als ik alleen al uit de verte naar hem keek. Als ik ook zo gek zou zijn om naar zijn voordeur te gaan, zou hij me vermoorden.”

(uit: De geniale vriendin van Elena Ferrante. Wereldbibliotheek Amsterdam)

Wie heeft de kracht om zijn kaken te openen? Schrikwekkend gapen de tanden in zijn muil. Zijn rug is met schilden geschubd, ondoordringbaar verzegeld. Ze sluiten dicht op elkaar aan en laten niet de minste lucht door; het ene kleeft vast aan het andere, aaneengesloten en onscheidbaar. Wanneer hij proest, flikkert het licht, zijn ogen schitteren als de dageraad. Brandende fakkels komen uit zijn bek, vonkenregens vliegen door de lucht. Zijn neusgaten walmen, als een kokende ketel of rokend riet. Zijn adem laat kolen ontbranden, uit zijn bek slaat een vlam.

(Beschrijving van de Leviathan – Bijbelboek Job, 41 Nieuwe Bijbelvertaling 2005)

Het monster is overal

In verhalen die kinderen horen, lezen of zien, komen regelmatig monsters voor en helden die deze monsters overwinnen. Een aantal voorbeelden:

  • Joris en de draak;
  • Perseus en Medusa;
  • Theseus en de Minotaurus;
  • Krabat en de tovenaar in de zwarte molen;
  • Stach en de draak van Smook;
  • Spion Alex Rider en al zijn kwaadaardige tegenstanders.

Een ding wordt duidelijk als je deze verhalen leest: helden verslaan monsters alsof het hun dagelijkse werk is.

Die indruk krijg je zeker bij David, die het als enige durft op te nemen tegen de reus Goliat. Nadat de reus uit Gat de mannen van Saul veertig dagen lang heeft getergd, getreiterd en angst heeft aangejaagd, komt herder David in het legerkamp van Saul. Hij neemt het op tegen de reus en verslaat deze, omdat hij wordt gesteund door God en handig is met de slinger. David slingert een klein steentje in de richting van de reus en treft deze op het hoofd. Goliat stort ter aarde. David snelt toe, pakt het zwaard van de reus en onthoofdt hem daarmee. David toont het afgehouwde hoofd; de Filistijnen vluchten, terwijl de Israëlieten juichen.

De Italiaanse meester Caravaggio heeft dit magistraal vastgelegd in een monumentaal schilderij:

300px-caravaggio_-_david_with_the_head_of_goliath_-_vienna

Verhalen over het overwinnen van monsters hebben een aantal gemeenschappelijke kenmerken:

  • De beschrijving van een monster is altijd angstaanjagend, of het nu een mens is (zoals bij Helena Ferrante) of een dier (bijbelboek Job).
  • Er is een held die het monster gaat verslaan: Theseus, David, Alex Rider, Stach, Harry Potter, James Bond, etc.
  • De held die het monster gaat verslaan, krijgt vaak hulp van een derde. Dit kan een geliefde zijn. Ariadne helpt Theseus. Athena en Hermes helpen Perseus. God staat aan de kant van David. Kim helpt Stach in een cruciale fase om Koning van Katoren te kunnen worden. Zonder Michiel was Judith nooit aan de klauwen van haar moeder ontsnapt (Blauwe Plekken, Anke de Vries).
  • En dan zijn er de hulpmiddelen die de helden gebruiken om het monster te overwinnen. Je kunt hierbij denken aan de gadgets die Q James Bond aanreikt, de draad van Ariadne, het stokje dat Hans en Grietje gebruiken om de heks te misleiden en het toverstokje van Harry Potter.

Overeenkomsten benadrukken

Juist omdat de overeenkomsten zo helder zijn, kunnen ze mooi worden gedeeld met de leerlingen. Als leerlingen eenmaal hebben geleerd dat een verhaal over het overwinnen van een monster een aantal vaste en herkenbare ingrediënten heeft, dan heb je een begin gemaakt met het aanleren van een literair genre, waarin veel boeken en verhalen zijn onder te brengen.

Als leerlingen enkele monsterverhalen hebben gehoord, dan is het tijd om de leerlingen mee te nemen in de structuur van het verhaal. Deze structuur zou je kunnen ondersteunen met een poster. Deze poster krijgt de titel Het monster overwinnen. Op die poster kan een afbeelding van Perseus staan. Medusa staat erop afgebeeld, evenals de hulpmiddelen die Perseus gebruikte.

Medusa and Perseus.

bron: 123RF

Zo’n poster komt op de leesmuur te hangen en er komen namen van verhalen, helden, monsters en hulpmiddelen bij. Samen maak je de lijst langer en als een suggestie wordt aangedragen, dan kun je met de klas bekijken of het gesuggereerde verhaal aan de criteria voldoet.

Als leerlingen deze structuur eenmaal herkennen, dan krijgen ze ook meer grip op verhalen en boeken die ze zelf lezen. En als ze niet het belang van Hermione in de Harry Potter-reeks van J.K. Rowling zien, of de rol van spinazie in de tekenfilmserie Popeye, of de rol van telekinese in Mathilda van Roald Dahl, dan kun jij ze er even op wijzen. Zo groeit hun kennis en inzicht over verhalen en verhaalstructuren voortdurend.

Een eindeloze reeks boeken en verhalen gaat over het overwinnen van monsters. Het zal weinig moeite kosten om leerlingen aan het eind van groep 8 minimaal 25 verhalen te laten horen of lezen die over dit thema gaan. Als ze dit op de basisschool hebben geleerd, dan zullen ze later als volwassen lezers het dubbele monster in de magistrale roman Aquarium van David Vann herkennen, of de strijd tegen de monsterlijke vader (Sjakie en de bonenstaak!) bij Charles Bukowski in Kind onder kannibalen. En wat te denken van  het gevecht tegen de terrorist in Ik ben pelgrim van Terry Hayes? Of Jekyll en Hyde, dat gaat over het monster in onszelf?

9200000090845455

Je kunt je leerlingen de kennis over dit oerthema uit de literatuur bijbrengen door ze het te vertellen als je voorleest of samenleest. Je benoemt tijdens leeslessen  overeenkomsten in verhalen en deze overeenkomsten maak je visueel op de leesmuur. Door er meerdere malen per jaar bij stil te staan, oog voor te hebben en kansen te zien, leren leerlingen structuur en verbanden in verhalen te herkennen. Zo zullen ze begrijpen dat Mortal Engines (nu als film in de bioscoop) van Philip Reeve precies die kenmerken heeft die je ook in andere monsterverhalen tegenkomt. Tom, een jongen uit een lage sociale klasse, neemt het in dit boek op tegen de machthebbers van Londen, een monsterlijke stad op wielen. Hij kan de strijd niet winnen zonder de hulp van een vrijgevochten meisje: Hester Shaw. Lees het boek maar eens. Je zult de verhaalstructuur, die millennia oud is, zou herkennen.

 

 

 

 

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s