Een literaire canon

 

Met enige regelmaat wordt in de publieke opinie gepleit voor een literaire canon. Er zou een verplichte boekenlijst moeten komen voor scholieren. Als zo’n pleidooi, omkleed met mooie redenen en ideeën, wordt gelanceerd, dan is het wachten op een tegengeluid. Zo’n canon, luidt het verweer, is subjectief, ontneemt leerlingen de moed en het plezier tot lezen, etc.

Er wordt door jongeren weinig gelezen. Dat is een droge constatering die telkenmale wordt bevestigd door onderzoek naar lezen en leesbeleving. De verplichte boekenlijsten zijn verdampt onder de terreur van de middelmaat in het onderwijs en de onwetenheid van de leraren. Want naast de leerling leest, zo is mijn observatie, ook de leraar steeds minder. We hebben allemaal zo onze verslavingen en die vreten gaten in de tijd. Toch?

rat-trap-look-cheese-human-trap-look-an-internet-connection

Ik ben voor een literaire canon, maar tegen een verplichte boekenlijst. Dat zal ik in dit blog uitleggen.

Muizen en vissen

Frederick doet niets. Hij zit in de zon terwijl de andere muizen een wintervoorraad aanleggen. Als Frederick wordt gevraagd waarom, is zijn antwoord:

18569971._SX540_

Als dan de winter toeslaat en de muizen leven van de voorraad in hun duistere onderkomen, vertelt Frederick verhalen en brengt licht in de duisternis.

De literaire canon begint voor mij in de voorschool en de onderbouw van de basisschool. De verhalen die daar gelezen, verteld en bekeken worden leggen de basis voor een leven vol verhalen en boeken. Er bestaat voor mij geen groter geluk dan wanneer ik in de groepen 1/2 of 3 langskom en zie hoe mijn collega’s een liefde voor verhalen uitstralen die besmettelijk werkt op de leerlingen in de klas. Het vakmanschap van deze leraren is cruciaal voor een goede start in de literaire wereld. Hun boekenkeuze ook.

Maar terug naar Frederick en het belang van dit verhaal. Dit prentenboek is een van de boeken waarin leerlingen wordt geleerd dat je als kind (mens) onderdeel bent van een groter geheel. Een geheel waarbinnen voor iedereen een rol is weggelegd. Eerst denk je dat Frederick lui is en gericht op zichzelf, maar als de winter daar is, dan speelt hij een belangrijke rol binnen zijn gemeenschap. Een onmisbare rol.

Iets verderop zwemt het mooiste visje van de zee. Zou je de vis een verwaand kreng mogen noemen? Egocentrisch ook? Kijk eens naar al die glimmende schubben. De vis straalt, terwijl de andere vissen bleek bij haar afsteken.

Mooiste-vis-uit-de-zeegif-Debbie

Dit mooiste visje leert dat je pas een deel van het geheel bent als je deelt wat je bezit met anderen. Zo ontstaan vriendschappen en zo ontstaat er cohesie binnen een groep.

Structuur bieden

Dit zullen leerlingen niet zelfstandig uit deze verhalen halen. Dit is iets wat leraren moeten onderwijzen. Een leraar laat kinderen genieten van het verhaal, maar onderwijst ook de onderliggende gedachte. Dat is niet iets wat je doet door vragen te stellen (“Waar denk je dat dit verhaal eigenlijk over gaat?”) maar door het uit te leggen. Als je hebt verteld wat het onderliggende thema is, open je voor leerlingen de deur naar een eindeloze reeks verhalen. Als ze kennis hebben van de structuur achter verhalen, dan kunnen ze nieuwe verhalen die ze horen of lezen beter plaatsen en begrijpen.

Neem als voorbeeld een bekend thema uit de vertelcultuur: de weg naar volwassenheid. Als leerlingen weten dat dit in eindeloos veel (jeugd)literatuur een thema is, dan kunnen ze die gemakkelijker herkennen, waardoor ze meer grip en (wellicht ook) meer begrip voor het verhaal krijgen. Catcher in the Rye van J.D. Salinger is een prachtig voorbeeld van een jongen die zijn plek zoekt in het volwassen leven en worstelt met zijn rol. Ook het verhaal van Alan Sillitoe over de langeafstandsloper is een voorbeeld van de overgang van jeugd naar volwassenheid. Een archetypisch verhaal in deze is dat van Jona. Die weigert om zijn door God bepaalde rol in het leven op te pakken. Hij kan vluchten, weglopen, net doen of hij niets heeft gehoord, maar er is geen ontkomen aan; hij moet en zal in Nineve verkondigen dat God de stad binnen veertig dagen zal vernietigen.

Als je er oog voor hebt, dan zie je dat dit een onderliggend kenmerk van veel verhalen is. De hoofdpersoon krijgt of eist zijn of haar plek in de wereld. Spannende jeugdboeken doen precies dit. Een probleem of gevaar kan alleen worden voorkomen of opgelost door een jongere. Hij of zij moet, door inzicht of door de omstandigheden gedwongen, afscheid nemen van zijn of haar egocentrische houding en kijken naar het belang van een grotere groep.

Als leraren in een school dit vertellen en tonen, dan zal de leerling met veel meer grip en kennis een tekst of boek gaan lezen. Door in de onderbouw van de basisschool te beginnen met het uitleggen welke structuur een verhaal heeft, bouw je bij leerlingen kennis op over verhaalstructuren en opbouw van verhalen

Zeven basisverhalen

Met deze uitgebreide inleiding heb ik nog niets gezegd over een literaire canon. Dat wil ik in het vervolg van deze tekst doen. Ik baseer me hierbij op een boek dat ik met enorm plezier en grote waardering heb gelezen. Het betreft The Seven Basic Plots van Christopher Booker. In dit boek laat hij zien dat er in de wereldliteratuur feitelijk zeven basisverhalen zijn die telkens worden verteld, herteld en herschreven. Het gaat om de volgende basisverhalen:

  • Het monster overwinnen;
  • Van arm naar rijk;
  • De zoektocht;
  • De reis en de terugkeer;
  • Komedie;
  • Tragedie;
  • Wedergeboorte.

Ik heb de Engelse termen die Booker eraan heeft gegeven letterlijk vertaald, excuses hiervoor, maar Engels is niet mijn fort.

1001004002617560

Gelardeerd met talloze voorbeelden laat Booker zien hoe deze verhalen ons al millennia begeleiden. Achterliggende functie hierbij is, dat deze verhaalstructuren en de verhalen die deze structuur hebben ertoe dienen om ons – en ik zeg het misschien wat overdreven – in het leven in te wijden. Verhalen zijn een middel om je te helpen je plek in de wereld te vinden, je te leren dat je voorbij jezelf moet rijken en je egocentrische positie moet verlaten om een rol in de wereld te kunnen spelen. Verhalen vormen inwijdingsrituelen die je kunnen helpen op weg naar volwassenheid. Daarom is het lezen, voorlezen en samen lezen van verhalen levenselixer van en voor een school.

Terwijl ik dit schrijf, moet ik denken aan een zeer korte passage uit Leren Zichtbaar Maken van John Hattie. Hij beschrijft, ik meen op basis van onderzoek van Thayer, dat jongeren steeds later in de formeel operationele fase (Piaget) komen. Een oorzaak hiervan zou de nadruk op testen en toetsen zijn. Ik dacht toen ik dit las: vergeet de rol van literatuur niet. Verhalen leren je van perspectief te wisselen, te spelen met betrokkenheid en distantie, het leggen van verbanden en conclusies te trekken.

Verbanden als canon

Het leggen van verbanden en het herkennen van structuren in verhalen is wezenlijk. Je leest niet om het lezen. Leraren zullen vast voorlezen ter ontspanning, maar moeten tegelijkertijd ook oog hebben voor de samenhang tussen verhalen en de onderliggende thema’s. Die zijn niet alleen van belang om de wereld te begrijpen, maar vormen als eeuwenlang de basis van de groei naar volwassenheid.

Mijn pleidooi voor een canon gaat me dan ook niet om de lijst boeken, maar om de onderliggende zeven basisverhalen. Die zouden scholen moeten aanbieden. Leraren zouden tegen leerlingen moeten zeggen: “Kijk, dit is De Avonden van Gerard Kornelis van het Reve. In dit boek kom je Frits van Egters tegen, die net als jij worstelt met het vinden van z’n plek in het leven en zich afzet tegen de cultuur, zijn opvoeding en zijn ouders.” Of: “Naar het Noorden van Koos Meinderts gaat over een reis en een terugkeer. Kinderen moeten door dreigende hongersnood vluchten en vinden in het noorden van Nederland onderdak. Het deed mij denken aan Odysseus. Is bij terugkomst alles nog hetzelfde? Jaap heeft moeite zijn ouders te herkennen, zoals Odysseus alleen herkend werd door zijn litteken.” Of: “Sjakie en de Chocoladefabriek is een prachtig voorbeeld van van arm tot rijk. De arme Sjakie blijkt precies de goede kenmerken te hebben om de fabriek over te mogen nemen van Willy Wonka. Lees maar eens en let ook op de tekortkomingen van de andere kinderen die in de fabriek komen; Dahl heeft goed gebruik gemaakt van de zeven hoofdzonden uit de bijbel.”

De basisplots bieden houvast om leerlingen boeken te laten begrijpen en ze op weg te helpen om betere lezers te worden. Als je de structuur herkent, dan heb je meer oog voor de inhoud en lees je gemakkelijker en met meer plezier een boek. Laat leerlingen zien hoe de hoofdpersoon verandert in het verhaal, afgezet tegen de onderliggende verhaalstructuur. Als ze dat begrijpen, dan zien ze parallellen tussen Lily uit Nooit meer thuis van Martine Letterie en Parvana in The Breadwinner van Deborah Ellis, hoewel deze verhalen enorm van elkaar lijken te verschillen.

Wat ik dus concreet voorstel is dat scholen in hun onderwijs aandacht besteden aan de basisverhalen en leerlingen laten zien dat deze alomtegenwoordig zijn. Zo is  Robotoorlog van Rian Visser een mooi voorbeeld van het gevecht tegen het monster. Een monster dat ook vanbinnen kan zitten. De zee zien van Koos Meinderts vind ik daar een eloquent voorbeeld van. Deze verhalen kun je dan koppelen aan onze oudste verhalen: de mythen en bijbelse verhalen.

Als we deze basisverhalen vertellen en leerlingen deze leren en ze wegwijs maken in de betekenis en rol van die verhalen, dan maakt een verplichte boekenlijst niet zoveel uit. Interessanter is dan om aan leerlingen te vragen aan welk basisverhaal de nieuwste Bond-film voldoet of Koning van Katoren. Dan komen gesprekken op gang die van onschatbare waarde zijn.

 

 

 

 

Advertenties

2 gedachten over “Een literaire canon”

  1. Mooi dat je Frederick noemt. Dat boek gebruik ik vaak op scholen. De Engelse versie, want die is het mooist. Het was een van de eerste boeken die ik als kind kreeg. En bedankt voor het noemen van Robotoorlog!

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s